Op 4 november 2021 besloot de Tweede Kamer een parlementaire enquête te starten over de aanpak van de coronapandemie. Het doel is tweeledig: enerzijds is de enquête bedoeld om te leren van de ervaringen uit de corona-aanpak, anderzijds wil de Tweede Kamer aan de hand van de enquête een evaluatie plegen van alle aspecten van het beleid, de keuzes en van de betrokken actoren.
Na de verkiezingen van 22 november 2023 nam de Kamer op 13 december een motie aan om een enquêtecommissie Corona in te stellen. Op 30 januari 2024 werden de leden benoemd. Op 6 februari 2024 werd VVD'er Daan de Kort tot voorzitter gekozen.
De openbare verhoren vonden plaats van 29 mei tot en met 10 september 2026. De commissie hield 51 verhoren met 47 getuigen. Onder anderen OMT-voorzitter Jaap van Dissel, OMT-lid Marion Koopmans, burgemeester Hubert Bruls, ex-topambtenaar Dick Schoof, oud-premier Mark Rutte, burgemeester Femke Halsema en oud-ministers Ferd Grapperhaus en Hugo de Jonge zijn ondervraagd. De commissie werkt aan haar eindrapport, dat naar verwachting in het eerste kwartaal van 2027 verschijnt.
Inhoud
Achtergrond
De coronapandemie hield Nederland vanaf februari 2020 in haar greep. De pandemie leidde ertoe dat er in de politiek moeilijke keuzes gemaakt moesten worden, veelal op basis van beperkte kennis over het virus. Coronamaatregelen behelsden niet alleen het voorkomen van verspreiding van het virus, maar ook het in stand houden van de zorg en het opvangen van de economische gevolgen van de pandemie.
Bij de totstandkoming van dit beleid waren verschillende actoren betrokken: niet alleen de regering en Staten-Generaal, maar bijvoorbeeld ook het Outbreak Management Team (OMT), het RIVM, verschillende adviesorganen, het veiligheidsberaad/de veiligheidsregio's en ziekenhuizen.
Het doel van deze parlementaire enquête is het beleid en de rol van al deze actoren te onderzoeken, zodat lessen kunnen worden getrokken voor de toekomst.
Ontwikkelingen
Instelling (2021)
Het besluit tot de enquête kwam voort uit motie 25 295, nr. 1470, met Aukje de Vries (VVD) als eerste ondertekenaar. De Tweede Kamer nam de motie unaniem aan. Een commissie moest de enquête voorbereiden en de onderzoeksopdracht afbakenen. Op 28 juni 2022 stelde de Tweede Kamer een tijdelijke commissie in.
Tijdelijke commissie (2022-2023)
De Tijdelijke commissie Corona ging in september 2022 van start met als voorzitter Khadija Arib (PvdA). Eind september 2022 werd bekend dat het presidium van de Tweede Kamer een onderzoek wilde laten uitvoeren naar vermeend grensoverschrijdend gedrag door Arib tijdens haar periode als Kamervoorzitter. Arib kondigde op 1 oktober 2022 haar vertrek aan en verliet in november 2022 de Kamer. Mariëlle Paul (VVD) nam het voorzitterschap over.
Al tijdens de voorbereidende fase ontstond er onrust in de commissie. Leden Pepijn van Houwelingen (FVD) en Wybren van Haga (Groep Van Haga) spraken zich herhaaldelijk publiekelijk uit over corona, wat door andere commissieleden als strijdig met de afgesproken terughoudendheid werd gezien. Begin 2023 dreigde de commissie uit elkaar te vallen, maar na onderlinge gesprekken werd besloten de werkzaamheden voort te zetten.
In mei 2023 leverde de tijdelijke commissie haar onderzoeksvoorstel op. Slechts vier partijen (PVV, FVD, Groep Van Haga en Fractie Den Haan) meldden zich aan voor deelname aan de eigenlijke enquêtecommissie. Andere partijen zoals VVD, D66, CDA en GroenLinks wilden eerst het derde rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid afwachten. Vanwege deze gebrekkige brede vertegenwoordiging besloot Kamervoorzitter Vera Bergkamp de enquête uit te stellen.
Parlementaire enquêtecommissie (2024-heden)
Na de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november 2023 besloot de Kamer op 13 december unaniem de enquête alsnog te starten. Op 30 januari 2024 werden de leden benoemd en op 6 februari 2024 ging de parlementaire enquêtecommissie Corona officieel van start. De commissie bestond uit:
- Daan de Kort (VVD) - voorzitter
- Anita Pijpelink (GroenLinks-PvdA) - ondervoorzitter
- Peter Smitskam (PVV)
- Rosanne Hertzberger (NSC)
- Claudia van Zanten (BBB)
- Pepijn van Houwelingen (FVD)
In april 2024 presenteerde de commissie een aangepast onderzoeksvoorstel. Enkele onderdelen uit het eerdere voorstel werden geschrapt of ingeperkt, onder meer omdat de Onderzoeksraad voor Veiligheid en het Sociaal en Cultureel Planbureau inmiddels rapporten hadden gepubliceerd over bepaalde aspecten. Zo werden de onderzoeksvragen over overheidscommunicatie ingeperkt. Communicatie bleef wel een van de zes onderzoeksthema’s. Ook werd besloten de vergelijking met andere Europese landen en de totstandkoming van het Europese coronaherstelfonds buiten beschouwing te laten.
Wisselingen in 2024-2025
Op 3 juli 2024 verliet Claudia van Zanten (BBB) de commissie. In november 2024 verlieten ook Van Houwelingen (vanwege vaderschapsverlof) en Hertzberger (om politieke redenen na het vertrek van NSC-staatssecretaris Nora Achahbar) de commissie. Op 19 december 2024 volgde Sander van Waveren (NSC) Hertzberger op.
Op 13 mei 2025 trad Gideon van Meijeren (FVD) toe als opvolger van Van Houwelingen. Van Meijeren stapte op 27 mei 2025 alweer op. Volgens hem kreeg hij geen toegang tot belangrijke documenten en geen ruimte om hoofdrolspelers zoals Mark Rutte onder ede te verhoren. Voorzitter De Kort weersprak zijn beschuldigingen en liet namens de overige commissieleden weten dat zij zich niet herkenden in het door Van Meijeren geschetste beeld.
Op 27 mei 2025 trad Mariska Rikkers-Oosterkamp (BBB) toe tot de commissie. Daarmee was de BBB na het vertrek van Van Zanten opnieuw vertegenwoordigd.
CTIVD-onderzoek naar inlichtingendiensten
Op 27 juni 2024 stemde de Tweede Kamer in met een verzoek van de enquêtecommissie aan de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) om onderzoek te doen naar het handelen van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten gericht op critici van het coronabeleid. Op 17 december 2024 kondigde de CTIVD aan dit onderzoek daadwerkelijk te gaan uitvoeren. Het toezichtsrapport van de CTIVD verscheen op 12 februari 2026. Volgens de CTIVD was uitsluitend het uiten van kritiek op het coronabeleid in geen enkel geval aanleiding voor onderzoek door de AIVD of MIVD. Bij de onderzochte personen waren er aanvullende aanwijzingen voor een dreiging voor de nationale veiligheid, de democratische rechtsorde of defensie. De CTIVD beoordeelde het onderzoek naar deze personen als rechtmatig en zag geen aanleiding voor nader onderzoek.
Na verkiezingen oktober 2025
Na de Tweede Kamerverkiezingen van 29 oktober 2025 bleek de continuïteit van de commissie ernstig bedreigd. Van de vijf commissieleden die op dat moment zitting hadden (De Kort, Pijpelink, Smitskam, Van Waveren en Rikkers-Oosterkamp), keerde alleen voorzitter Daan de Kort terug in de Kamer. Peter Smitskam (PVV), Anita Pijpelink (GroenLinks-PvdA), Sander van Waveren (NSC) en Mariska Rikkers-Oosterkamp (BBB) waren niet herkozen of hun partijen waren (in het geval van NSC) uit de Kamer verdwenen.
Het bleek vervolgens uiterst moeilijk om nieuwe commissieleden te vinden. D66 wees Henk-Jan Oosterhuis aan. Ook GroenLinks-PvdA (20 zetels) besloot opnieuw deel te nemen met Songül Mutluer als commissielid. Mutluer werd op 3 december 2025 verkozen tot ondervoorzitter.
De commissie had van mei tot en met oktober 2025 in totaal 89 besloten voorgesprekken gevoerd. De nieuwe commissieleden konden zich daarna inlezen in het overdrachtsdocument en de verslagen van de voorgesprekken.
Op 26 februari 2026 benoemde de Tweede Kamer drie nieuwe leden: Dion Huidekooper (D66), die Oosterhuis verving, André Poortman (CDA) en Annelotte Lammers (Groep Markuszower). Daarmee waren het CDA en de Groep Markuszower voor het eerst in de commissie vertegenwoordigd en telde de commissie weer vijf leden.
De huidige commissie bestaat uit:
- Daan de Kort (VVD) - voorzitter
- Songül Mutluer (PRO, voorheen GroenLinks-PvdA) - ondervoorzitter
- Dion Huidekooper (D66)
- André Poortman (CDA)
- Annelotte Lammers (Groep Markuszower)
Openbare verhoren (2026)
De openbare verhoren gingen op 29 mei 2026 van start in de Enquêtezaal aan de Lange Houtstraat in Den Haag. De commissie hield 51 openbare verhoren met 47 getuigen. Enkelen van hen, onder wie Mark Rutte en Jaap van Dissel, werden meermaals gehoord. De commissie verhoorde negen weken lang getuigen.
Elke verhoorweek had een thema. Achtereenvolgens kwamen aan bod: het begin van de pandemie (week 1), de organisatie van de corona-aanpak (week 2), de impact op de zorg (week 3), de sluiting van het onderwijs (week 4) en de avondklok en de onrust (week 5). Na de week over het coronatoegangsbewijs en vaccinaties (week 6, tot en met 10 juli) werden de verhoren op 24 augustus hervat. De thema's van de laatste weken waren de rol van de Tweede Kamer (week 7) en 'reflecteren en vooruitkijken: besturen tijdens een pandemie' (week 8 en 9). Het laatste verhoor, met Anja Schreijer, vond plaats op donderdag 10 september 2026.
Onder de gehoorde getuigen waren onder anderen Marion Koopmans, oud-minister Bruno Bruins, Jaap van Dissel, oud-Kamervoorzitter Khadija Arib, Hubert Bruls, oud-ministers Tamara van Ark, Wouter Koolmees en Ernst Kuipers, oud-premiers Mark Rutte en Dick Schoof, Diederik Gommers, oud-minister Arie Slob, burgemeester Femke Halsema, oud-korpschef Henk van Essen, oud-ministers Ferd Grapperhaus en Hugo de Jonge, oud-Kamerleden Klaas Dijkhoff en Fleur Agema en oud-griffier Simone Roos.
Het onderzoek
De commissie onderzoekt de periode vanaf december 2019, toen de eerste signalen vanuit China over het nieuwe coronavirus kwamen, tot en met het afschalen van de maatregelen in het voorjaar van 2022. Er worden zes perioden onderscheiden: de aanloop, de eerste lockdown, de lockdown na versoepeling, de vaccinatiecampagne, het coronatoegangsbewijs en de Omikron-lockdown.
Steeds staat de politieke besluitvorming over de kenmerkende onderwerpen voor die periode centraal. De enquêtecommissie kijkt specifiek naar de manier waarop afwegingen zijn gemaakt tussen het belang van de volksgezondheid en andere maatschappelijke belangen. Ook de omgang met grondrechten en de plaats die de zorg heeft gehad in de afwegingen en de besluitvorming komt aan de orde.
De commissie richt zich verder op zes thema’s. Dit zijn:
- Doelen, strategie en crisisorganisatie;
- Afwegingen, dilemma’s en proportionaliteit;
- Rol van adviseurs en omgang met maatschappelijke groepen en critici;
- Communicatie van kabinet en crisisorganisatie;
- Rol van de Tweede Kamer;
- Lerend vermogen en lessen voor de toekomst.
In de eerste fase verzamelde en bestudeerde de commissie informatie en documentatie. Deze fase was in mei 2025 grotendeels afgerond. In de tweede fase, van mei tot en met oktober 2025, voerde de commissie 89 besloten voorgesprekken met deskundigen, bestuurders, beslissers en andere betrokkenen. De openbare verhoren, de derde fase, vonden plaats van 29 mei tot en met 10 september 2026. De commissie bevindt zich nu in de vierde en laatste fase: het schrijven van het eindrapport. Dat wordt naar verwachting in het eerste kwartaal van 2027 aan de Tweede Kamer aangeboden.