"Eigenlijk ligt er maar één vraag op mijn hart. Die vraag is: moet dat nu zo?". Die vraag stelde CHU-voorman H.W. Tilanus op 11 december 1958 toen zich een breuk aandiende in het kabinet-Drees IV. "Is de vraag, of enige tijdelijke belastingvoorstellen met één jaar of met twee jaar zullen worden verlengd nu zo belangrijk, dat daarvoor een Minister van Financiën zich genoopt acht, mede te delen, dat hij niet verder de verantwoordelijkheid zou kunnen blijven dragen"? Toen viel het kabinet, nu niet. Er zijn daarom enkele staatsrechtelijke kanttekeningen te maken.
Tussen de breuk in 1958 en de (bijna) crisis bestaan parallelen. Net als nu ging het om het belastingplan en net als nu was het vooral een uitbarsting van eerder opgebouwde onmin. En het ging ook toen om een amendement; toen van de KVP'er A.M. Lucas. Het kabinet als geheel ontraadde aanneming ervan, maar voor de minister van Financiën, de PvdA'er H.J. Hofstra, en diens partijgenoten (onder wie premier Drees) was het amendement onaanvaardbaar. Bij aanneming ervan, zouden zij het kabinet verlaten.
Nu komen we bij de staatsrechtelijke merkwaardigheden. Toen D66 en CDA hun akkoord over het (ontwerp-)amendement van PRO en Volt bekend hadden gemaakt, kwam de top van de VVD - ministers en fractievoorzitter - bijeen op het ministerie van Defensie. De zich altijd voorstander van het dualisme betonende VVD is dat uitgangspunt al geruime tijd vergeten.
Niet het kabinet kwam in eerste instantie met een reactie (appreciatie) op het amendement, maar de vicepremier, de minister van Financiën en de overige VVD-ministers, in samenspraak met de VVD-fractievoorzitter. Dat is op zich tot daaraan toe, maar de discussie in de ministerraad moest toen nog plaatsvinden. Het oordeel van de VVD-top was snoeihard: totaal onaanvaardbaar, slecht voor het ondernemersklimaat, risico op 'kapitaalvlucht', rampzalig.
In de derde termijn verdedigde minister-president Jetten het Belastingplan, met aan zijn zijde de minister van Financiën. Het namens het kabinet gegeven oordeel over het amendement was: ontraden. Over het mede door de minister van Financiën de avond ervoor gegeven oordeel werd met geen woord gerept. Was het nu voor hem niet meer onaanvaardbaar en gold dat ook voor de overige VVD-bewindslieden?
Door niet het onaanvaardbaar uit te spreken maar wel te ontraden, zei het kabinet tegen de Tweede Kamer: wij vinden aanneming heel onverstandig, maar zullen daar geen consequenties uit trekken. De VVD-bewindslieden conformeerden zich daaraan. Een dag later bleek uit een gesprek tussen premiers en vicepremiers dat het misschien toch anders lag. Wel zou het kabinet het geamendeerde Belastingplan verdedigen (inclusief de minister van Financiën die op woensdagavond na het VVD-topberaad een tegengesteld geluid had laten horen).
Staatsrechtelijke regels en conventies kunnen helpen zaken helder en overzichtelijk te houden. Als een bewindspersoon met een in zijn/haar ogen heel slecht amendement op een wetsvoorstel wordt geconfronteerd dan kan de reactie tweeërlei zijn: dreigen het wetsvoorstel in te trekken (maar bij een Belastingplan kan dat feitelijk niet) of het onaanvaardbaar uitspreken. Als de overige ministers daar niet voor voelen, dan is er een conflict in het kabinet. Een minister die na aanneming van een door hem/haar onaanvaardbaar verklaard amendement aanblijft, verliest iedere geloofwaardigheid.
De boodschap van de VVD was evenwel dubbelzinnig. Publiekelijk veel stampij maken vanwege een op zichzelf niet heel ingrijpend amendement, maar in het parlement geen onaanvaardbaar uitspreken. En vervolgens uit aanneming ook niet de enige logische consequentie trekken, namelijk opstappen. Was dit alles alleen maar voor de bühne of uit strategische overwegingen? Was het door met crisis te dreigen afdwingen dat er met links geen zaken meer mogen worden gedaan en het voortaan 'over rechts' moet? Regeren is echter iets anders dan politieke spelletjes spelen.
Voormalig VVD-leider P.J. Oud, in zijn tijd het staatsrechtelijk geweten in het parlement, moet zich in zijn graf hebben omgedraaid.