liberaal, oud- of vrije liberalen
functie(s) in de periode 1877-1904: lid Tweede Kamer, voorzitter Tweede Kamer, lid Eerste Kamer, minister
Personalia
voornamen (roepnaam)
Johan George
titulatuur en naam
Mr. J.G. Gleichman Johan George
geboorteplaats en -datum
Rotterdam, 19 juli 1834
overlijdensplaats en -datum
's-Gravenhage, 30 april 1906
levensbeschouwing
Remonstrants
Partij/stroming
stroming(en)
- oud-liberaal
- anti-Takkiaan, 1894
Hoofdfuncties/beroepen
- advocaat bij de Hoge Raad der Nederlanden te 's-Gravenhage, van november 1857 tot oktober 1860
- ambtenaar (resp. commies en referendaris), ministerie van Financiën, van 1860 tot 1867
- agent "De Nederlandsche Bank" te 's-Gravenhage, van 1867 tot 1871
- secretaris "De Nederlandsche Bank" te Amsterdam, van 1 april 1871 tot november 1877
- minister van Financiën, van 3 november 1877 tot 20 augustus 1879
- ambteloos, van 20 augustus 1879 tot 20 september 1880
- lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 21 september 1880 tot 11 oktober 1884 (voor het kiesdistrict Amsterdam)
- lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 17 november 1884 tot 18 mei 1886 (voor het kiesdistrict Amsterdam)
- lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 14 juli 1886 tot 17 augustus 1887 (voor het kiesdistrict Amsterdam)
- lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 19 september 1887 tot 27 maart 1888 (voor het kiesdistrict Amsterdam)
- lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 1 mei 1888 tot 20 maart 1894 (voor het kiesdistrict Amsterdam)
- voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 18 september 1891 tot 20 maart 1894
- lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 16 mei 1894 tot 8 juni 1901 (voor het kiesdistrict Amsterdam, vanaf september 1897 voor Amsterdam IV)
- voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 18 mei 1894 tot 17 juni 1901
- lid Eerste Kamer der Staten-Generaal, van 18 juni 1901 tot 23 juli 1904 (voor Friesland)
ambtstitel
- minister van staat, van 31 augustus 1898 tot 30 april 1906
(in)formateurschap(pen)
- kabinetsformateur, van 19 maart 1883 tot 23 maart 1883 (poging mislukte)
Nevenfuncties
- lid Comité tot oprichting van een standbeeld voor Thorbecke
- commissaris Nieuwe of Littéraire Sociëteit "De Witte", van 1867 tot 1871
- lid hoofdbestuur Maatschappij tot Nut van 't Algemeen, omstreeks 1875
- lid College van Curatoren Rijksuniversiteit Utrecht, van 1895 tot 1897
- lid Commissie tot de zaken der Remonstrantsche Broederschap
- financieel adviseur koningin-regentes Emma
- lid Raad van Commissarissen H.IJ.S.M. (Hollandsche IJzeren-Spoorweg Maatschappij), omstreeks 1901
afgeleide functies, presidia etc.
- lid Centrale Afdeling (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van maart 1881 tot november 1881
- lid Commissie voor Huishoudelijke aangelegenheden (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van 25 november 1881 tot 17 september 1883
- lid Centrale Afdeling (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van juni 1882 tot november 1882
- lid Centrale Afdeling (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van september 1883 tot november 1883
- lid Centrale Afdeling (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van februari 1884 tot mei 1884
- lid Centrale Afdeling (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van september 1885 tot februari 1886
- lid Centrale Afdeling (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van september 1886 tot april 1887
- voorzitter Commissie van Rapporteurs voor de voorstellen tot grondwetsherziening (tweede lezing) (Tweede Kamer der Staten-Generaal), 1887
- lid Centrale Afdeling (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van september 1887 tot maart 1888
- voorzitter Commissie van Rapporteurs voor de hoofdstukken I, II etc. en de Wet op de Middelen 1889 (Tweede Kamer der Staten-Generaal)
- lid Centrale Afdeling (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van april 1890 tot september 1890
- lid Centrale Afdeling (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van november 1890 tot januari 1891
- lid Centrale Afdeling (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van april 1891 tot september 1891
- voorzitter Centrale Afdeling (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van 18 mei 1894 tot 17 juni 1901
- voorzitter Commissie voor Huishoudelijke aangelegenheden (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van 18 mei 1894 tot 17 juni 1901
- lid Centrale Afdeling (Eerste Kamer der Staten-Generaal), van december 1902 tot april 1904
comités van aanbeveling, erefuncties etc.
erevoorzitter Protestantenbond
Opleiding
voortgezet onderwijs
- voorbereidend onderricht op kostschool van W. Julius te Utrecht
- Openbaar "Erasmiaansch Gymnasium" te Rotterdam, van 1846 tot 1852
academische studie
- Romeins en hedendaags recht (gepromoveerd op stellingen), Hogeschool te Utrecht, van 9 september 1852 tot 29 juni 1857
Activiteiten
als parlementariër
- Sprak veelvuldig als Tweede Kamerlid, met name over financiële onderwerpen, handel en kanalen, maar ook bij de Grondwetsherziening 1887 en over onderwijsaangelegenheden en Amsterdamse zaken.
- Interpelleerde in 1882 minister Six over een benoeming van een hoogleraar
- Sprak als Eerste Kamerlid alleen bij de algemene beschouwingen over de begroting 1902
opvallend stemgedrag
- Behoorde in 1886 tot de zeven liberalen die bij de behandeling van het initiatiefvoorstel-Schaepman over het grondwettelijk onderwijsartikel vóór het verzoenende amendement-Greeve/Vos de Wael stemden en daarna vóór het initiatiefvoorstel
- Behoorde in 1889 tot de minderheid van 17 liberalen die vóór de wijziging van de Lager-onderwijswet van het kabinet-Mackay stemde
- Behoorde in 1891 tot de 14 leden die voor een (verworpen) voorstel-Van der Feltz stemden om de behandeling van de ontwerp-Krijgswet voort te zetten en daarmee door te gaan tot de verkiezingen
- Behoorde in 1900 tot de vier liberalen die tegen een (aangenomen) amendement-De Boer op de ontwerp-Leerplichtwet stemden over de bevoegdheid van gemeenten om voeding en kleding aan schoolgaande kinderen te verstrekken. Hij stemde wel vóór het wetsvoorstel.
als bewindspersoon (beleidsmatig)
- Introduceerde 'De leening van 1878', de eerste Nederlandse staatslening met een aflossingsschema en jaarlijkse rentecoupons. Dit vanwege het wegvallen van het 'batig slot' van de Indische begroting, waardoor een onverwacht financieringstekort was ontstaan.
als bewindspersoon (wetgeving)
- Bracht in 1878 een nieuwe Successiewet tot stand, waarbij een successiebelasting in de rechte lijn werd ingevoerd. Bloedverwanten in rechte lijn en echtgenoten met kinderen gaan 1 procent belasting betalen over de erfenis, ouders en grootouders 3 procent
Wetenswaardigheden
algemeen
- Speelde als ambtenaar een belangrijke rol bij de voorbereiding van de Bankwet van 1863, waardoor De Nederlandsche Bank de enige circulatiebank bleef
- Keerde zich 1879 met Van Rees tegen het verzoek aan de koning voor machtiging tot grondwetsherziening. Gold sedertdien als aanvoerder van de in meerderheid behoudende liberalen (Gleichmannianen).
- In 1881 verhinderde de Kappeynianen zijn verkiezing tot Tweede Kamervoorzitter. Hij werd bij het opmaken van de voordracht verslagen door C.J.F. Mirandolle. Hij kreeg in de tweede stemronde 32 stemmen en Mirandolle 41.
- Werd in juli en september 1886 en in september 1887 als tweede op de voordracht voor het Tweede Kamervoorzitterschap gezet
- Werd op 16 september 1891 als eerste kandidaat op de voordracht voor het Tweede Kamervoorzitterschap geplaatst. Hij kreeg in de eerste stemronde 69 van 98 stemmen. Op jhr. G.J.Th. Beelaerts van Blokland werden 26 stemmen uitgebracht.
- Weigerde in 1897 een opdracht tot kabinetsformatie
uit de privésfeer
- Gleichman is een oorspronkelijk Duitse familie
- Een broer van hem was gehuwd met een dochter van A. Hoynck van Papendrecht, Tweede Kamerlid
- Zijn vader was gemeenteraadslid in Rotterdam (1854-1861)
verkiezingen
- Versloeg in 1880 bij een tussentijdse verkiezing in het district Amsterdam na herstemming J. Kappeyne van de Coppello
- Werd in 1883, 1884, 1886, 1887, 1888 en 1891 in het district Amsterdam in de eerste stemmingsronde gekozen
- Werd in 1888 in het district Delft verslagen door J.C. Fabius (a.r.)
- Werd in 1891 in het district Schiedam na herstemming verslagen door A.Ph.R.C. baron van der Borch van Verwolde (arp)
- Werd in 1894 gekozen in de districten Amsterdam, 's-Gravenhage en Rotterdam. In Amsterdam versloeg hij na herstemming onder meer W.K.M. Vrolik, I.A. Levy en M.W.F. Treub. Opteerde voor Amsterdam. Versloeg in 's-Gravenhage (onder anderen) H. Goeman Borgesius en in Rotterdam (onder anderen) J.M. Pijnacker Hordijk, J.A. van Gilse en E.E. van Raalte. Werd in het district Zutphen verslagen door H. Goeman Borgesius (lib.-takkiaan).
- Versloeg in 1897 in het district Amsterdam IV Z. van den Bergh (rad.) na herstemming
- Versloeg in 1901 bij een tussentijdse verkiezing van een Eerste Kamerlid in Provinciale Staten van Friesland met 27 tegen 19 stemmen L.W. de Vries (a.r.)
- Was in 1904 bij de Eerste Kamerverkiezingen na de Kamerontbinding geen kandidaat meer
woonplaats(en)/adres(sen)
- Utrecht, tot 1857
- 's-Gravenhage, van 1857 tot 1871
- Amsterdam, van 1871 tot 1877
- 's-Gravenhage, vanaf 1877
ridderorden
- Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw, 8 december 1887
- Commandeur in de Orde van de Nederlandse Leeuw, 29 augustus 1894
- Grootkruis Orde van de Nederlandse Leeuw, 15 mei 1901 (t.g.v. afscheid als Kamervoorzitter)
verenigingen, sociëteiten, genootschappen etc.
- secretaris studentengezelschap "Panta Noenta" te Utrecht (medeoprichter)
- lid studentenmaskerade-commissie te Utrecht, tot 1856
- lid letterkundig genootschap 'Oefening Kweekt Kennis'
- rector studentencorps te Utrecht, van 1856 tot 1857
- lid Nieuwe of Littéraire Sociëteit "De Witte" te 's-Gravenhage
- lid Historisch Genootschap te Utrecht
Publicaties van/over
lijst van publicaties
"Mr. F.A. van Hall als minister" (1904)
literatuur/documentatie
- Castoretpollux, "In de Tweede Kamer. Portretten" (1881)
- F. Netscher, "In en om de Tweede Kamer. Parlementaire portretten en schetsen" (1889)
- Mr. Antonio, "Mr. J.G. Gleichman", Parlementaire Portretten, Nieuwe Reeks VII, De Telegraaf, 26 januari 1901
- R.P. Mees R.Az., "Levensbericht van Mr. J.G. Gleichman", in: Levensberichten Maatschappij der Nederlandse Letterkunde" 1906/1907, 1-42
- F. de Beaufort, "Johan George Gleichman, Rechtlijnig & Bedachtzaam", in: F. de Beaufort, J.Th.J. van den Berg en P.C.G. van Schie, "Eigenzinnige Liberalen" (2014), 113
- Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek, deel IV, 659
- Onze Afgevaardigden, 1897, 1901
- Ned. Patriciaat, 1938
- G.F. Lörtzer, "'De leening van 1878': een doorbraak in de financiering van de rijksbegroting", in: NEHA Jaarboek 60, 204-225, 1997
Biografisch Woordenboek(en)
biografie opgenomen in het Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek
publicaties over en van letterkundigen
biografie
archivalia via site Nationaal Archief
vindplaatsen en beschrijvingen verzameld door het Nationaal Archief
Familie/gezin
huwelijk/samenlevingsvorm
- gehuwd te Utrecht, 19 mei 1859 (echtgenote overleden 27 april 1884)
- gehuwd (tweede huwelijk) te 's-Gravenhage, 28 maart 1893 (echtgenote overleden 31 maart 1901)
echtgeno(o)t(e)/partner
J.J. van Hall, Johanna Justina
2e echtgeno(o)t(e)/partner
A.W.P. Cort van der Linden, Adriana Wilhelmina Petronella
kinderen
1 dochter (uit eerste huwelijk)
vader
Mr. Th.Th. Gleichman, Thomas Theodoor
geboorteplaats en/of -datum
Rotterdam, 31 december 1805
beroep vader
koopman
moeder
S.A.P. Havelaar, Sara Adriana Petronella
geboorteplaats en/of -datum
Rotterdam, 25 juni 1810
broers en zusters
2 zussen en 3 broers
beroep grootvader (vaderskant)
koopman te Rotterdam
familierelaties
