Dr.Mr. B. (Bas) de Gaay Fortman

B. de Gaay Fortman
bron: Fotoarchief Eerste Kamer

Voorman en later senator van de PPR en deskundige op het gebied van politieke economie. Stapte in 1970 als één van de weinige ARP-spijtstemmers over naar de PPR. Hoogleraar in Afrika, daarna jarenlang aan het Institute for Social Studies en vanaf 2000 aan de Universiteit Utrecht. In 1971 Tweede Kamerlid. Was op het eerste gezicht voor de wat jonge, hippe achterban een wat a-typisch PPR-lid, maar was bij hen populair. Leidde zijn partij in 1972 naar verkiezingswinst. Fractievoorzitter tijdens het kabinet-Den Uyl. Verruilde in 1977 de Tweede Kamer voor de Eerste Kamer, waarvan hij steeds meer een verdediger zou worden. Zoon van ARP-senator en minister W.F. de Gaay Fortman.

PPR, GroenLinks
functie(s) in de periode 1971-1991: lid Tweede Kamer, fractievoorzitter TK, lid Eerste Kamer, fractievoorzitter EK

Inhoud

  1. Personalia
  2. Partij/stroming
  3. Hoofdfuncties/beroepen
  4. Partijpolitieke functies
  5. Nevenfuncties
  6. Opleiding
  7. Activiteiten
  8. Wetenswaardigheden
  9. Publicaties van/over
  10. Familie/gezin

Personalia

voornamen (roepnaam)

Bastiaan (Bas)

titulatuur en naam

Dr.Mr. B. de Gaay Fortman Bastiaan (Bas)

geboorteplaats en -datum

's-Gravenhage, 6 november 1937

levensbeschouwing

Protestants

Partij/stroming

partij(en)

  • ARP (Anti-Revolutionaire Partij), tot juli 1970
  • PPR (Politieke Partij Radikalen), van juli 1970 tot 16 februari 1991 (vanaf 1989 tevens lid Vereniging GroenLinks)
  • GroenLinks, van 24 november 1990 tot 13 juni 2026 (vanaf 2023 tevens lid PvdA)
  • PRO (Progressief Nederland), vanaf 13 juni 2026

lid tussentijds gevormde fractie(s)

fractie GroenLinks (Eerste Kamer der Staten-Generaal), van 13 februari 1990 tot 1 februari 1991

Hoofdfuncties/beroepen

  • repetitor burgerlijk recht, handelsrecht en staathuishoudkunde, van 1960 tot 1963
  • wetenschappelijk medewerker sociale faculteit, Vrije Universiteit te Amsterdam, van 1965 tot 1967
  • senior lector (hoofd economische faculteit), Universiteit van Zambia te Lusaka, van 1967 tot 1971
  • lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 25 mei 1971 tot 8 juni 1977
  • buitengewoon hoogleraar ontwikkelingseconomie, ISS (Institute of Social Studies) te 's-Gravenhage, van 1971 tot 1977
  • fractievoorzitter PPR Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 30 november 1972 tot 25 mei 1977
  • hoogleraar politieke economie, ISS (Institute of Social Studies) te 's-Gravenhage, van 1977 tot 1 december 2002
  • lid Eerste Kamer der Staten Generaal, van 20 september 1977 tot 1 februari 1991
  • fractievoorzitter PPR Eerste Kamer der Staten-Generaal, van 20 september 1977 tot 12 februari 1990 (in 1981-1986 en vanaf 1987 een eenmansfractie)
  • hoogleraar politieke economie van de rechten van de mens, Universiteit Utrecht, van 2000 tot 2010 (sinds 2002 honorair)

Partijpolitieke functies

vorige

  • politiek leider PPR, van 9 september 1972 tot 25 mei 1977

lijsttrekkerschappen

  • lijstaanvoerder PPR Tweede Kamerverkiezingen 1971 (kieskringen Arnhem, Nijmegen, Leiden, Leeuwarden, Zwolle, Groningen en Assen)
  • lijsttrekker PPR Tweede Kamerverkiezingen 1972, van 9 september 1972 tot 29 november 1972

Nevenfuncties

vorige

  • lid bestuur SNV (Stichting Nederlandse Vrijwilligers)
  • lid Commissie Ontwikkelingssamenwerking, Gereformeerde Kerken in Nederland
  • lid Adviesraad Defensie-aangelegenheden
  • lid redactieraad, weekblad "Hervormd Nederland"
  • voorzitter NOVIB (Nederlandse Organisatie voor Internationale Ontwikkelingssamenwerking (was 'Bijstand'), van 10 december 1977 tot 23 maart 1984
  • voorzitter Stichting Toneelgroep "Theater", van 1979 tot 1989
  • lid bestuur NIZA (Nederlands Instituut voor Zuidelijk Afrika)
  • deputaat voor evangelisatie en daarna voor oecumene van de Gereformeerde Kerken in Nederland
  • voorzitter Commissie Mondiale Aktiviteiten Jeugdbeleid, vanaf 1 november 1990
  • afgevaardigde Gereformeerde Kerken op de assemblée van de Wereldraad van Kerken te Canberra, vanaf februari 1990 (trad om deze reden af als Eerste-Kamerlid)
  • voorzitter Pugwash Nederland, van 1995 tot 2004
  • lid Raad voor de Journalistiek, van 2001 tot 2009
  • lid permanente commissie Ontwikkelingssamenwerking, AIV (Adviesraad Internationale Vraagstukken), vanaf 1 januari 2002
  • vicevoorzitter Prins-Clausleerstoel, Universiteit van Utrecht en ISS (Institute for Social Studies), van 6 maart 2003 tot oktober 2008
  • lid bestuur Stichting Grondwetcampagne 2023, vanaf 7 februari 2019

afgeleide functies, presidia etc.

  • ondervoorzitter vaste commissie voor Defensie (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van 19 juni 1973 tot september 1975
  • lid parlementaire delegatie naar de Volksrepubliek China, van 18 augustus 1973 tot 28 augustus 1973
  • voorzitter bijzondere commissie voor het wetsvoorstel Wet op de Vermogensaanwasdeling (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van 24 juni 1976 tot 8 juni 1977
  • lid College van Senioren (Eerste Kamer der Staten-Generaal), van 20 september 1977 tot 12 februari 1990
  • plaatsvervangend voorzitter vaste commissie voor Justitie (Eerste Kamer der Staten-Generaal), van 5 oktober 1977 tot 16 september 1980

Opleiding

primair onderwijs

  • Openbare lagere school

voortgezet onderwijs

  • gymnasium-b, "Christelijk Gymnasium" te 's-Gravenhage, tot 1956

academische studie

  • Nederlands recht, Vrije Universiteit te Amsterdam, van 1958 tot september 1963 (cum laude)
  • economie, Vrije Universiteit te Amsterdam, van 1956 tot januari 1963 (cum laude)

promotie

  • economische wetenschappen, Vrije Universiteit te Amsterdam, 16 december 1966

Activiteiten

als parlementariër

  • Hield zich in de Tweede Kamer in het bijzonder bezig met ontwikkelingssamenwerking, justitie, buitenlandse zaken, economische zaken en defensie
  • Interpelleerde op 2 december 1971 minister De Koster over vrijheid van meningsuiting in de krijgsmacht
  • Interpelleerde op 14 juni 1972 samen met Joop Voogd (PvdA) en Anneke Goudsmit (D'66) de ministers Van Agt en Stuijt over het drugsbeleid
  • Diende in 1972 een initiatiefwetsvoorstel inzake het invoeren van cassatie, van cassatie in het belang der wet en tot herziening van het militair strafrecht in. Dit voorstel werd in 1973 door de Eerste Kamer verworpen. Een tweede, enigszins aangepast, in 1975 door Jurgens ingediend voorstel werd wel aanvaard. (11.884 & 13.331)
  • Wijzigde in 1974 samen met zijn fractiegenoot Erik Jurgens via een initiatiefwetsvoorstel de Wet gewetensbezwaren militaire dienst, waardoor tewerkstelling van gewetensbezwaarden werd overgeheveld van Defensie naar Sociale Zaken. (12.447)
  • Diende in 1976 als initiatiefwetsvoorstel een novelle in op het in 1975 aanvaarde voorstel inzake de herziening van het militair strafrecht. Dit voorstel werd in 1977 wet.
  • Interpelleerde op 23 juni 1982 samen met Suzanne Bischoff van Heemskerck minister-president Van Agt over het kasplafond bij ontwikkelingssamenwerking
  • Interpelleerde op 15 november 1988 samen met Jan Vis (D66) minister Deetman over de gang van zaken rond de Harmonisatiewet WO/HBO

opvallend stemgedrag

  • Stemde in 1973 als enige van zijn fractie tegen een (verworpen) motie-Terlouw waarin om beperking van het aantal naar Zuid-Limburg over te plaatsen ambtenaren van het CBS werd gevraagd
  • In 1973 stemden hij en Pier van Gorkum als enigen van hun fractie tegen het initiatiefwetsvoorstel-Van Schaik/Geurtsen over het toestaan van casino's
  • Stemde in 1974 als enige van zijn fractie tegen het initiatiefwetsvoorstel-Goudsmit/Jurgens over de zondagsopenstelling van zwembaden, omdat hij het voorstel strijdig achtte met de gemeentelijke autonomie
  • Stemde in 1976 als enige van zijn fractie vóór (verworpen) moties-Kappeyne van de Coppello waarin om uitstel werd gevraagd van de plannen voor nieuwbouw van de Tweede Kamer en om handhaving van de Oude Balzaal als plenaire zaal
  • In 1976 stemden hij en Henk Waltmans als enigen van hun fractie tegen het initiatiefwetsvoorstel-Geurtsen/Lamberts/Veder-Smit/Roethof inzake afbreking zwangerschap
  • Stemde in 1981 als Eerste Kamerlid, anders dan de Tweede Kamerfractie, tegen een voorstel in eerste lezing tot herziening van de grondwettelijke bepaling over het voorzitterschap van de Verenigde Vergadering

Wetenswaardigheden

algemeen

  • Nam in maart 1967 het initiatief tot de verklaring van de zogenoemde "spijtstemmers". Dat waren enkele jonge, progressieve ARP-leden die het Centraal Comité per brief lieten weten verontrust te zijn over de samenwerking met de VVD in het kabinet-De Jong.
  • Behoorde in 1967-1968 tot de Américaine Groep, een informeel overleg van christen-radicalen uit KVP, ARP en CHU, waarvan onder anderen Van Hulten, Jurgens, Boukema en prof. Alting von Geusau deel uitmaakten
  • Verliet in juli 1970 de ARP vanwege een besluit van het ARP-partijconvent om te streven naar een gezamenlijk programma van ARP, CHU en KVP
  • Was in april 1971 in het alternatieve kabinet-Den Uyl/Van Mierlo/Aarden minister voor Ontwikkelingssamenwerking
  • Verving in oktober 1971 bij de algemene beschouwingen over de begroting 1972 fractievoorzitter Aarden, die vanwege ziekte afwezig was
  • Voerde in 1972 een geïmproviseerde, maar ook succesvolle campagne met enkele stunts. Zo verbleef hij een nacht in een gekraakt slooppand.

uit de privésfeer

  • Zijn echtgenote, Clasina van Bentum, was lerares Nederlands
  • Zat enige tijd tegelijkertijd met zijn vader in de Eerste Kamer

verkiezingen

  • Werd in 1977 en 1981 tot Eerste Kamerlid gekozen door Groep II: Gelderland, Overijssel, Groningen en Drenthe

pseudoniemen, bij-, koos- en schuilnamen

Leendert Lagendonk (pseudoniem)

ridderorden

  • Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw, 27 april 1984
  • Commandeur in de Orde van Oranje-Nassau, 29 januari 1991

verenigingen, sociëteiten, genootschappen etc.

lid Maatschappij der Nederlandse Letterkunde, vanaf 1980

militaire dienst

  • dienstplichtig militair: commandant peloton stoottroepen, van 1963 tot 1965

Publicaties van/over

lijst van publicaties

  • "Theory of competition policy. A confrontation of economic, political and legal principles" (dissertatie, 1966)
  • "Christendom en Oorlog" (samensteller met J. v.d. Berg, 1966)
  • "Christen-radikaal" (samensteller met W. in 't Veld, 1967)
  • "After Mulungushi, the economics of Zambian humanism" (1969)
  • "Op weg naar de ontknoping" (samensteller met W. in 't Veld, 1970)
  • "Derde wereld in beweging", bericht uit Zambia (1972)
  • "De winst van een democratische economie' (samen met H. Thomas, 1976)
  • "Help, wij zijn ontwikkeld!" (samen met W. van Dieren en H. Thomas, 1978)
  • "De kunst van het ivoordraaien" (1979)
  • "Onderweg genoteerd" (1981)
  • "Nieuwe vooruitgang" (samen met Bouma en W. van Dieren, 1984)
  • "De politieke pendule (met W. van Dieren, 1987)
  • "Het smalle pad tussen macht en moraal" (samen met W. van Dieren, 1989)
  • "Internal conflicts, security and development, RAWOO (Advisory Council for Scientific Research in Development Problems)", Publication No.14, (redactie met Marijke Veldhuis, 1997)
  • "God and the Goods. Global Economy in a Civilizational Perspective", (Geneva: World Council of Churches publications, 1998) (met Berma Klein Goldewijk)
  • "Where Needs Meet Rights. Economic, Social and Cultural Rights in a New Perspective", (Geneva: World Council of Churches Publications, 1999) (met Berma Klein Goldewijk)
  • "Globalization and Its New Divides: Malcontents, Recipes, and Reform", (Amsterdam: Dutch University Press & West Lafayette (Ind.) Purdue University Press, 2003) (met Paul van Seters and Arie de Ruijter)
  • "From Warfare to Welfare. Human Security in a Southern African Context" (met Marie Muller, 2004)
  • "Political economy of human rights : rights, realities and realization" (2011)
  • "Moreel erfgoed. Koers houden in een tijd van ontwrichting" (2016)
  • "De Grondwetwijzer" (samen met Olivier de Gaay Fortman, 2017)

literatuur/documentatie

  • H. van der Werf, "Bas de Gaay Fortman: Profiel van een politicus" (Baarn 1973)
  • Geert Pool, "Het Bas-effect", in: Ch. van de Belt e.a. (red.), "De Politieke Partij Radikalen 1968-1990. Macht uit het zadel" (2022), 94-95

Familie/gezin

huwelijk/samenlevingsvorm

gehuwd te Ermelo, 6 april 1962

kinderen

6 kinderen

familierelaties